Koç Topluluğu'nun 100. yılı: Sanayi tarihi Rahmi M. Koç Müzesi'nde sergide

Koç Topluluğu'nun kuruluşunun 100. yılı için hazırlanan "Yerli Sanayi, Uluslararası İtibar" sergisi, Haliç kıyısında, Hasköy'deki Rahmi M. Koç Müzesi'nde ziyarete açıldı. Kronolojik bir kurguyla ilerleyen sergi 1926'dan bugüne uzanıyor. Erken Cumhuriyet dönemindeki ilk yerli sanayi girişimlerinden küresel pazarlara açılan teknoloji yatırımlarına kadar uzanan süreci nadir arşiv belgeleri, dönem fotoğrafları ve nesnelerle anlatıyor.

Topluluğun yüzüncü yıl kültür programında müze için kurumsal tarih odaklı bir sergi daha önceden duyurulmuştu. Programa göre sergi eylülde açılacak ve 2027 baharına kadar sürecekti. Duyurularda dönem fotoğrafları, arşiv evrakı, ödüller, ilk üretimler, fabrika ve kampüs maketleri ile özel olarak tasarlanmış dönem dioramaları öne çıkıyordu.

Ulus'taki bir dükkândan sanayi topluluğuna

Serginin başlangıç noktası olan 1926, Topluluğun resmî kuruluş tarihi olarak kabul ediliyor. Vehbi Koç, 31 Mayıs 1926'da Ankara'nın Ulus semtindeki dükkânını Koçzade Ahmet Vehbi adıyla Ankara Ticaret Odası'na kaydettirmişti. Topluluğun ilk anonim şirketi Koç Ticaret AŞ 1938'de kuruldu, ilk ampul fabrikası ise 1948'de üretime başladı. 1950'lerde dayanıklı tüketim ve elektrikli ev aletleri üretimine geçildi. 1959'da İstanbul'daki Otosan fabrikasında Ford araçlarının üretimine başlandı. Koç Holding AŞ ise 1963'te kuruldu.

Türk otomotiv tarihinin simgelerinden Anadol da bu sürecin ürünü. Otosan'ın 1966-1991 yılları arasında ürettiği Anadol, Türkiye'nin seri üretime geçen ilk yerli binek otomobili oldu. 1961'de yalnızca dört adet üretilen ve seri üretime geçemeyen Devrim'den sonra gelen ikinci Türk otomobili olarak biliniyor. Serginin otomotiv, dayanıklı tüketim, enerji ve finans başlıkları altında anlattığı dönüşüm, bu tarihlerle birlikte okununca daha somut bir zemine oturuyor.

Ekonomik göstergelerin ötesinde

Küratöryel yaklaşım, yüzyılı yalnızca büyüme rakamları ve endüstriyel kapasiteyle anlatmaktan kaçınıyor. Sergi, üretimin arkasındaki emeği, kuşaklar boyunca biriken teknik bilgiyi ve kurumsal güveni merkeze alıyor. Fabrikaların kentsel dokuyu, ürünlerin de evlerin içini nasıl değiştirdiğine odaklanması, endüstriyel mirası sosyal tarihle bağlantılı olarak okumaya imkân tanıyor.

Yine de bunun bir kurumun kendi tarihini kendi müzesinde anlattığı bir sergi olduğunu akılda tutmak gerekiyor. Kurumsal arşivler değerli birer kaynak. Ancak bu tür sergilerde anlatının çerçevesini, doğal olarak kurumun kendine bakışı belirliyor. Ziyaretçinin bu belgeleri dönemin daha geniş ekonomik ve siyasi bağlamıyla birlikte değerlendirmesi, serginin sunduğu malzemeden daha fazlasını çıkarmasını sağlayabilir.

Mekânın kendisi de bir tanık

Serginin Rahmi M. Koç Müzesi'nde açılması anlatıyla örtüşüyor. Türkiye'nin ilk sanayi müzesi olarak bilinen kurum, ulaşım, sanayi ve iletişim tarihine odaklanıyor. Müze, Rahmi M. Koç tarafından kuruldu ve 13 Aralık 1994'te ziyaretçilere açıldı. Müzenin ilk bölümü, adını zincir ve halat anlamına gelen "lenger" sözcüğünden alan tarihi Lengerhane binası. Yapı 1991'de vakıf tarafından satın alındı ve yaklaşık iki buçuk yıl süren bir restorasyonun ardından müze olarak açıldı. Müze bugün Lengerhane, tarihi Hasköy Tersanesi ve açık hava sergileme alanı olmak üzere üç bölümden oluşuyor. Bir zamanlar üretim yapılan bu yapılar, sanayi tarihini anlatan bir sergiye uygun bir zemin sunuyor.

Sergi, Topluluğun yüzüncü yıl kapsamında İstanbul'da düzenlediği diğer etkinliklerle birlikte gerçekleşiyor. Bunlar arasında Arter'deki "Yapım Aşamasında", Yapı Kredi Kültür Sanat'taki "Yüzyılın İzleri: Koç Topluluğu ve Sanat" ve Sadberk Hanım Müzesi'ndeki "Seyahat Sanatı" sergileri bulunuyor. Ankara'daki VEKAM'da ise Vehbi Koç'un ticaret evine odaklanan bir sergi açıldı.

Türkiye'den bakış

Türkiye'de sanayi mirası uzun süre korunması gereken bir kültür varlığı olarak görülmedi. Fabrikalar kapandığında binalar çoğu zaman yıkıldı ya da işlevini yitirerek kendi haline bırakıldı. Haliç bu açıdan iyi bir örnek. Tersaneleri, atölyeleri ve imalathaneleriyle kıyı, yirminci yüzyılın büyük bölümünde bir üretim alanıydı. Bugün ise aynı kıyı boyunca bu yapıları kültür mekânlarına dönüştüren örnekler görülüyor. Silahtarağa'daki eski elektrik santralinin santralistanbul adıyla kültür ve eğitim kampüsüne dönüştürülmesi ve Hasköy'deki tersane yapılarının müze olarak kullanılması bunlardan bazıları.

Bu serginin Türkiyeli izleyici için asıl ilginç yanı, sanayi tarihinin bir görsel kültür tarihi olarak da okunabilmesi. Bir Anadol'un siluetini, bir buzdolabı reklamını ya da bir bakkalın duvarındaki emaye tabelayı birçok kişi kendi aile hafızasından hatırlar. Erken Cumhuriyet'ten 1970'lere uzanan dönemde ürün ambalajları, gazete ilanları ve tabelalar, "yerli malı" söyleminin gündelik hayattaki görsel dili haline geldi. Bu imgeler bugün koleksiyonculuk ve nostalji kültürü aracılığıyla yeniden dolaşıma giriyor. Arşiv fotoğraflarına ve ilk üretimlere odaklanan bir sergi, bu ortak görsel belleğin nereden geldiğini görmek için de iyi bir fırsat. Bu sergi aynı zamanda büyük ölçüde şirket arşivlerine ve özel müzelere dayanan Türkiye'deki sanayi tarihi yazımında kamusal arşivlerin ve emekçi tanıklıklarının nasıl bir yer tutacağı sorusunu da gündeme getiriyor.