İstanbul'un kültürel mirası çocuklar için bir etkinlik kitabında: oyunla keşif

Londra merkezli bağımsız yayınevi Dixi Books, Temmuz 2026'da İstanbul'un kültürel mirasını çocuklara anlatan İngilizce bir etkinlik kitabı yayımladı. Istanbul Cultural Activity Book, 7 yaş ve üzeri okurlar için hazırlanmış 40 sayfalık bir yayın. Kitap Ayasofya, Yerebatan Sarnıcı, Hipodrom ve Topkapı Sarayı gibi yapılardan yola çıkıyor ve çocuklardan bilgiyi ezberlemelerini değil, bu yapılara bakmalarını, oynamalarını ve bir şeyler üretmelerini istiyor.

Kitabı arkeolog Ahu Çeziker yazdı, illüstrasyonları ve etkinlik tasarımlarını Nisan Turgut Ünal yaptı. Bulmacalar, kes-yapıştır sayfaları, labirentler, kelime oyunları ve serbest tasarım bölümleri; mozaikler, antik yazı sistemleri, sikkeler, desenler ve mimari ayrıntılar etrafında kurulmuş.

Kazı alanından müze mağazasına

Çeziker'in mesleki geçmişi kitabın yaklaşımını açıklıyor. Arkeoloji ve sanat tarihi eğitimini Doğu Akdeniz Üniversitesi'nde aldı, ardından Koç Üniversitesi'nde kültürel miras yönetimi alanında yüksek lisans yaptı. Çalışmalarını özellikle kentsel kurtarma arkeolojisi üzerine yoğunlaştırdı ve çeşitli kazılarda araştırma ve belgeleme görevlerinde bulundu. Daha sonra kültürel ürün geliştirmeye yöneldi: müze mağazaları için replikalar, heykeller ve eğitici ürünlerin konsept süreçlerinde çalıştı.

Bu iki deneyim kitapta bir araya geliyor. Kurtarma kazıları kent dokusunun katman katman okunmasını gerektiriyor. Müze ürünü geliştirmek ise bir eserin hikâyesini elle tutulur, gündelik bir nesneye dönüştürmek demek. Kitabın mirası "deneyimlenen bir keşif" olarak ele alma iddiası, bu iki pratiğin kesiştiği yerde duruyor.

İllüstratör Nisan Turgut Ünal, Güzel Sanatlar Fakültesi Resim Bölümü'nden mezun olduktan sonra görsel sanatlar alanında pedagojik formasyon aldı. Güzel sanatlar birikimini dijital tekniklerle birleştirerek farklı sektörlerin yaratıcı ekiplerinde çalıştıktan sonra çocuk kitabı illüstrasyonuna yoğunlaştı. Yayınevinin bilgisine göre etkinlikler, yaş grubunun bilişsel gelişimi gözetilerek tasarlandı.

Seçilen yapılar ve anlattıkları

Kitabın odağındaki dört yapı, Tarihi Yarımada'nın farklı dönemlerini temsil ediyor ve etkinlik formatına uygun görsel malzeme sunuyor. Ayasofya, 6. yüzyılda İmparator Justinianus döneminde inşa edildi ve mozaikleriyle Bizans görsel kültürünün en tanınan örneklerinden biri. Kitapta mozaiklere ayrılan sayfalar düşünüldüğünde bu seçim şaşırtıcı değil.

Yerebatan Sarnıcı da aynı imparatorun döneminde kentin su ihtiyacı için yapıldı. Sarnıcın iki sütun kaidesinde biri ters, biri yan yerleştirilmiş Medusa başları bulunuyor. Bu yerleşimin nedeni kesin olarak bilinmiyor: bazı yorumlar koruyucu bir anlam olduğunu düşünürken, bazıları Bizanslıların eski yapılardan getirdikleri malzemeyi yeniden kullandığını öne sürüyor. Bir çocuk için bu belirsizlik, gözlem ve soru sormaya açık iyi bir başlangıç noktası.

Hipodrom ve Topkapı Sarayı ise kentin Roma'dan Osmanlı'ya uzanan siyasi ve törensel hafızasını taşıyor. Sikkeler ve yazı sistemleri gibi temalar bu sürekliliği somut nesneler üzerinden anlatmaya imkân veriyor.

Yayınevi ve hedef okur

Dixi Books kendini Birleşik Krallık'ta faaliyet gösteren küçük, bağımsız bir yayınevi olarak tanımlıyor. Çocuk kitaplarında ekoloji, sürdürülebilirlik ve toplumsal sorumluluk gibi değerleri öne çıkardığını ve farklı ülkelerden yazar ve illüstratörlerle çalıştığını belirtiyor. Kitabın İngilizce yayımlanması, birincil hedef kitlenin İstanbul'u ziyaret eden yabancı aileler olduğunu gösteriyor. Yayıncı da kitabı müze gezilerine eşlik eden, ailelerin birlikte kullanabileceği bir gezi arkadaşı olarak konumluyor. Türkiye'de 360 TL fiyatla satışa sunulan kitap, İngilizce eğitim alan ya da iki dilli büyüyen yerli çocuklar için de bir seçenek olabilir.

Türkiye'den bakış

Türkiye'de çocukların kültürel mirasla ilişkisi uzun süre okul gezileri ve ders kitaplarındaki fotoğraflarla sınırlı kaldı. Müzeyi bir oyun ve üretim alanı olarak düşünen yaklaşımlar ise görece yeni. İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin ek binasında 1998'de açılan Çocuk Müzesi bölümü, bu alandaki kurumsal adımlardan biri olarak anılabilir. Son yıllarda özel müzelerin çocuk atölyeleri de bu çizgiyi genişletti.

Istanbul Cultural Activity Book'un ilginç yanı, mirası bir "bilgi paketi" olarak değil, görsel bir dil olarak sunması. Mozaik taşlarını yan yana dizmek, bir sikkenin üzerindeki figürü yeniden çizmek ya da bir kubbenin desenini tamamlamak, çocuğa aslında bir sanat tarihi okuması yaptırıyor. Bu, Türk görsel kültüründe çini, ebru ve tezhip gibi geleneklerin ustadan çırağa elle, tekrar ve gözlemle aktarılmasına benzeyen bir öğrenme biçimi.

Kitabın İngilizce olması ise ayrı bir soruyu gündeme getiriyor: İstanbul'un mirasını en çok yabancı turistlere anlatmayı düşünüyoruz, ama kentte büyüyen çocuklar Sultanahmet'i çoğu zaman yalnızca kalabalık bir turist bölgesi olarak tanıyor. Benzer bir çalışmanın Türkçe baskısı ya da yerel okullarla birlikte kullanılacak bir versiyonu, bu kopukluğu azaltmaya yardımcı olabilir.